Bir işletme, lojistik hizmeti aldığı iki firmadan aynı güzergâh için fiyat ve karbon emisyonu bilgisi istiyor. Tekliflerden birinde daha düşük emisyon değeri görülüyor. Satın alma ekibi, bu firmanın çevresel açıdan daha iyi seçenek olduğunu düşünüyor.

Ancak ilk teklif yalnızca ana taşıma hattını, diğeri ise başlangıç ve varış noktalarındaki bağlantılı taşımaları da kapsıyorsa sonuç değişebilir. Kullanılan mesafeler, yük bilgileri veya emisyon faktörleri farklıysa rakamlar aynı hizmeti anlatmıyor olabilir.

Karbon verisini satın alma kararına dönüştürmeden önce, karşılaştırmanın sınırlarını anlamak gerekir.

Belgelendirme, denetim, danışmanlık ve eğitim alanlarındaki 20 yıllık mesleki birikimimle sürdürülebilirlik çalışmalarını değerlendirirken önemsediğim konulardan biri budur: Sonucun doğruluğu kadar, hangi faaliyetleri temsil ettiği de açıklanabilmelidir.

ISO 14083:2023, yolcu ve yük taşımacılığı zincirlerinin işletilmesinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının hesaplanması ve raporlanması için ortak bir yöntem ortaya koyuyor. ISO’nun güncel kaydında standart, Mart 2023’te yayımlanmış baskı olarak yer alıyor.

Avrupa Komisyonunun açıklamasına göre CountEmissionsEU çerçevesi de EN ISO 14083:2023 ile uyumlu, karşılaştırılabilir taşımacılık emisyonu verileri oluşturmayı amaçlıyor. Çerçeve 1 Haziran 2026’da yürürlüğe girmiş olmakla birlikte Komisyon, tam uygulamayı 2030 sonuna doğru öngörüyor. Yürürlüğe giriş ile bütün uygulama hükümlerinin devreye girmesi bu nedenle birbirine karıştırılmamalıdır.

İşletmeler açısından bugünkü hazırlık ihtiyacı, taşımacılık verilerinin hangi yöntemle üretildiğini anlayabilmektir. Müşteriye gönderilen tek bir emisyon değerinin arkasında açıklanabilir bir hesap bulunmalıdır.

Temsili bir ihracat sevkiyatında ürünler fabrikadan aktarma merkezine, oradan ana taşıma hattıyla varış bölgesine, ardından müşteriye ulaştırılıyor olsun.

Bir hizmet sağlayıcı yalnızca ana hattın emisyonunu bildiriyor. Diğeri bağlantılı taşımaları da hesabına ekliyor. Satın alma tablosuna iki rakam yan yana yazıldığında ilk firma daha avantajlı görünebilir.

Oysa önce başlangıç ve bitiş noktalarının, taşıma aşamalarının ve kapsama alınan işlemlerin karşılaştırılması gerekir. Bir değerin daha düşük olması, hizmetin bütünü için daha düşük emisyon oluştuğunu kendiliğinden göstermez.

Benzer bir sorun kullanılan yük bilgisinde ortaya çıkabilir. Tekliflerden biri gerçek sevkiyat ağırlığına, diğeri tahmini yük miktarına dayanıyorsa farkın etkisi anlaşılmalıdır. Aynı şekilde hesaplama mesafesinin nasıl belirlendiği de açıklanmalıdır.

Bu inceleme, taşımacıyı gereksiz belge yükü altında bırakmak için yapılmaz. Satın alma kararının karşılaştırılabilir bilgiye dayanmasını sağlar.

Bir taşımacılık emisyonu hesabını incelerken önce iddianın kapsamını netleştiririm. Açıklanan sonuç belirli bir sevkiyata mı, taşıma hattına mı, müşteriye mi, yoksa yıllık faaliyetlerin toplamına mı aittir?

Ardından hesaplama dosyasındaki kayıtları operasyon verileriyle eşleştiririm. Sevkiyat listesi, taşıma belgeleri, mesafe bilgileri ve kullanılan miktarlar birbiriyle tutarlı mı? İptal edilen, bölünen veya yeniden gönderilen siparişler nasıl ele alınmış?

Verinin niteliğine de bakarım. Gerçek faaliyet bilgisiyle tahmin veya varsayılan değerler birbirinden ayrılmış mı? Emisyon faktörünün kaynağı, birimi ve sürümü kayıtlı mı? Kullanılan değer, hesaplanan taşıma türüne ve seçilen yönteme uygun mu?

Özellikle birim dönüşümleri dikkat ister. Kilogramla tonun veya kilometreyle ton-kilometrenin karıştırılması, düzenli görünen bir tabloda ciddi hata oluşturabilir.

Yıllar arasında iyileşme açıklanıyorsa yöntem değişikliklerini de incelerim. Önceki yıl tahmini, bu yıl daha ayrıntılı veri kullanılmış olabilir. Sonuçtaki farkın ne kadarının operasyonel değişimden, ne kadarının hesaplama yaklaşımından kaynaklandığı açıklanmalıdır.

Bu sorular inceleme yaklaşımına ilişkin örneklerdir. Bir yönetim sistemi denetimi, sera gazı beyanının bağımsız doğrulanmasıyla aynı kapsamı taşımaz. Değerlendirme, üstlenilen işin kapsamı ve uygulanabilir ölçütlerle ilişkilendirilmelidir.

İkinci temsili örnekte işletme, teslimatları birleştirerek araç kullanımını iyileştiriyor. Düzenli sevkiyatların hesaplanan emisyonu azalıyor ve proje başarılı ilan ediliyor.

Ancak birleştirilmiş sevkiyatları bekleyemeyen siparişler için ayrıca küçük ve acil gönderiler yapılmaya başlanıyor. Bu taşımalar farklı bir hizmet sağlayıcıdan alındığı için ana lojistik raporunda görünmüyor.

Sonuçta düzenli taşımalarda sağlanan iyileşme, toplam faaliyetin yalnızca bir bölümünü açıklıyor.

Bu durumda sevkiyat kayıtlarıyla nakliye faturalarının birlikte incelenmesi yararlı olabilir. İade, hasarlı ürünün yeniden gönderilmesi ve acil teslimatlar hangi veri kaynağında tutuluyor? Tanımlanan raporlama kapsamına giren bütün hareketler hesaba alınmış mı?

Bu örneğin yönetim açısından önemli bir sonucu var: Lojistik performansı, satışın teslimat taahhütlerinden ve üretim planından bağımsız değildir. Son dakika değişiklikleri ek taşıma ihtiyacı oluşturuyorsa, iyileştirme çalışmasına bu kararları veren birimler de katılmalıdır.

İşletmelere ilk önerim, taşımacılardan veri istemeden önce ihtiyaçlarını tarif etmeleridir. Bir müşteri talebini karşılamak, taşıma seçeneklerini karşılaştırmak ve yıllık envanter hazırlamak farklı ayrıntı düzeyleri gerektirebilir.

Başlangıçta, önemli bir taşıma hattı seçilip veri akışı baştan sona incelenebilir. Sevkiyatın kimliği, miktarı, güzergâhı, kullanılan taşıma türleri, veri kaynakları ve hesaplama yöntemi birlikte kaydedilebilir.

İkinci önerim, veri eksikliklerini görünür tutmalarıdır. Tahmini bilgi kullanılmışsa bunun belirtilmesi, sonraki dönemde hangi verinin iyileştirileceğini gösterir. Eksik veriyi açıklamadan kesin görünen sonuç sunmak, kararın güvenilirliğini zayıflatır.

Üçüncü önerim, satın alma karşılaştırmalarında ortak bir bilgi şablonu kullanılmasıdır. Teklif edilen hizmetin sınırı ve hesaplama yaklaşımı anlaşılmadan yalnızca emisyon değerine göre sıralama yapılmamalıdır.

Bunlar işletmenin faaliyetlerine göre uyarlanabilecek danışmanlık önerileridir. Her sevkiyat için aynı veri toplama yoğunluğu gerekmeyebilir; önemli olan kullanılan yaklaşımın amaca uygun ve açıklanabilir olmasıdır.

Yıl sonu lojistik değerlendirmesinde toplam maliyetin yanına karbon verisi ekleniyorsa, tablonun altına şu sorunun cevabı da yazılmalıdır:

Bu cevap netleştiğinde karbon hesabı, rota planlaması ve hizmet seçimi için kullanılabilir bir yönetim bilgisine dönüşür.