Bir ürünün ambalajına “çevre dostu” yazmak birkaç saniye sürer. Bu ifadenin hangi özelliğe, hangi ölçüme ve hangi değerlendirmeye dayandığını açıklamak ise işletmenin birçok birimini aynı masaya getirir.

Satın alma tedarikçiden belge ister. Üretim kullanılan malzemeyi açıklar. Kalite kayıtları kontrol eder. Çevre birimi hesaplamanın kapsamını değerlendirir. Pazarlama bütün bu bilgiyi tüketicinin anlayacağı bir cümleye dönüştürür. Sorun, bu cümlenin eldeki kanıttan daha geniş bir anlam taşıdığı noktada başlar.

Belgelendirme, denetim, danışmanlık ve eğitim alanlarındaki 20 yıllık mesleki birikimimle çevresel beyanlara bakarken önce şu soruyu soruyorum: Tüketicinin bu ifadeden anladığıyla işletmenin kanıtlayabildiği aynı şey mi?

Bu soru artık daha güncel. AB’nin 2024/825 sayılı Direktifi, üye devletlerin ilgili tedbirleri 27 Eylül 2026’dan itibaren uygulamasını öngörüyor. Düzenleme, yanıltıcı çevresel beyanlar ve sürdürülebilirlik etiketleri konusunda yeni hükümler içeriyor. AB tüketici pazarına yönelik iletişim yapan işletmeler, hedef ülkedeki uygulamayı da dikkate almalı.

Ticaret Bakanlığı da 29 Eylül tarihli duyurusunda Avrupa Komisyonunun konuya ilişkin soru-cevap belgesini paylaştı. Dolayısıyla ihracatçıların ürün sayfalarını ve ambalajlarını gözden geçirmesi için somut bir gündem bulunuyor.

Temsili bir üretici düşünelim. Tedarikçisinden, belirli bir ambalaj bileşeninin yüzde 30 geri dönüştürülmüş içerik taşıdığına ilişkin belge alıyor. Pazarlama ekibi ürün sayfasına “Yüzde 30 geri dönüştürülmüş ürün” yazıyor.

Belge doğru olabilir. Ancak ürün sayfasındaki ifade, belgenin kapsamadığı bir iddia taşıyor olabilir.

Önce belgenin hangi malzemeye, hangi ürün koduna ve hangi döneme ait olduğunu anlamak gerekir. Ardından beyan edilen oranın hesaplama temeli incelenmelidir. Oran ambalajın belirli bir bileşenine mi, bütün ambalaja mı, satışa sunulan ürünün tamamına mı aittir?

Tedarikçinin beyanıyla nihai ürünün bileşimi arasındaki bağlantı da kurulmalıdır. Üretimde başka malzemeler kullanılmışsa veya farklı tedarikçilerden alım yapılmışsa tek bir belgenin bütün ürünlere uygulanması doğru sonuç vermeyebilir.

Bu örnekte mesele yalnızca kelime seçimi değildir. Malzeme kabulünden üretim partisine, oradan satış metnine uzanan bir izlenebilirlik ihtiyacı vardır.

Çevresel bir beyanı incelerken önce ifadenin yayımlandığı hâlini görmek isterim. Teknik dosyadaki açıklamayla ambalajın ön yüzündeki mesaj aynı kapsamı taşıyor mu? İnternet sitesinde, katalogda ve müşteri teklifinde farklı anlatımlar kullanılıyor mu?

Ardından beyanın dayanağına giderim: Malzeme teknik bilgileri, tedarikçi kayıtları, hesaplama yöntemi, varsa test veya doğrulama raporu ve üretim kayıtları birbiriyle tutarlı mı?

Belgenin üzerinde bir kuruluş adı veya logo bulunması incelemeyi bitirmez. Belgenin konusu, kapsamı, geçerliliği ve değerlendirilen ürünle ilişkisi anlaşılmalıdır. Başka bir tesise veya malzemeye ait belge, incelenen ürüne otomatik olarak kanıt oluşturmaz.

Özellikle değişiklikleri takip ederim. Tedarikçi değişmiş, ürün reçetesi güncellenmiş veya ambalaj hafifletilmiş olabilir. Bu değişikliklerden sonra çevresel ifade yeniden değerlendirilmiş mi?

ISO 14021:2026, ürünlere ilişkin öz beyana dayalı çevresel iddialar ve bunların değerlendirilmesinde kullanılacak dokümantasyon ile yöntemleri ele alan güncel bir standarttır. ISO kaydında Haziran 2026’da yayımlanmış üçüncü baskı olarak yer alıyor.

İkinci temsili örnekte bir işletme, belirli bir yıl için kurumsal sera gazı envanteri hazırlıyor ve karbon kredisi satın alıyor. Ardından bütün ürünlerini “karbon nötr” olarak tanıtmaya karar veriyor.

Burada önce hesaplama nesnesini ayırmak gerekir. Kuruluş için hazırlanan envanter, tek tek ürünlerin yaşam döngüsü etkilerini kendiliğinden ortaya koymaz. Ürünün hammaddesi, üretimi, taşınması, kullanımı ve yaşam sonu aşamalarının hangi kapsamda değerlendirildiği ayrıca anlaşılmalıdır.

AB düzenlemesi de sera gazı emisyonlarının denkleştirilmesine dayanarak bir ürünün sera gazı bakımından nötr, azaltılmış veya olumlu çevresel etkiye sahip olduğunun ileri sürülmesini yasaklanan uygulamalar arasına alıyor. Bu nedenle karbon kredisi alınmış olması, böyle bir ürün beyanı için yeterli kabul edilemez.

İşletmenin gerçekleştirdiği çalışmanın değeri, kapsamı doğru anlatıldığında daha anlaşılır olur. Kurumsal envanter, ürün hesabı, azaltım faaliyeti ve denkleştirme birbirinden ayrılarak açıklanmalıdır.

İşletmelere ilk önerim, kullandıkları çevresel ifadelerin envanterini çıkarmalarıdır. Ambalaj, internet sitesi, sosyal medya, katalog, teklif ve bayi içerikleri birlikte ele alınmalıdır.

Her ifade için kısa bir kayıt oluşturulabilir: Beyan tam olarak nedir, hangi ürüne uygulanır, dayanağı hangi dosyadadır, kim kontrol etmiştir ve hangi değişiklikte yeniden değerlendirilecektir? Bu, önerdiğim bir çalışma yöntemidir; her işletmenin aynı formu kullanması gerektiği anlamına gelmez.

İkinci önerim, pazarlama onay sürecine teknik değerlendirmeyi yerleştirmektir. Tasarım tamamlandıktan ve ambalaj basıldıktan sonra kanıt aramak, düzeltme maliyetini artırır. İfade henüz hazırlanırken ilgili uzmanların değerlendirmesi alınmalıdır.

Üçüncü önerim, kullanılan dilin sınırlarını görünür kılmaktır. Yalnızca belirli bir bileşene ilişkin özellik, ürünün tamamını anlatan bir ifadeye dönüşmemelidir. Karşılaştırma yapılıyorsa karşılaştırılan ürün, dönem, işlev ve yöntem anlaşılabilmelidir.

Son olarak yönetim, çevresel iletişim için sorumluluk belirlemelidir. Teknik verinin sahibiyle yayımlanan metnin sahibi birbirinden habersiz çalıştığında hata ihtimali artar. Güncelleme ve geri çekme yetkisi de süreçte tanımlanmalıdır.

Müşteriye verilen çevresel sözün güvenilirliği, işletmenin o sözü hangi kapsamda ve hangi kayıtlarla destekleyebildiğinde ortaya çıkar.